Μια από τις πιο ουσιαστικές κινηματογραφικές και ανθρώπινες ιστορίες φτάνει στη Λέσβο, με αφορμή την παρουσία του σκηνοθέτη Μάρκου Γκαστίν και του Λευτέρη Μπάκα, πρώην διευθυντή της Κλινικής Αποκατάστασης του ΚΑΤ και κεντρικού ήρωα του ντοκιμαντέρ «Μέχρι τη θάλασσα». Οι δύο τους μίλησαν στον ρ/σ του «Ν» 99 fm, λίγο πριν από τις εκδηλώσεις σε Μυτιλήνη και Καλλονή, για την ταινία, το ομώνυμο βιβλίο που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις «Εστία» και για τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιμετωπίζει την αναπηρία.

Το τριήμερο ξεκινά σήμερα, Δευτέρα 24 Νοεμβρίου, στις 7 το απόγευμα, στο βιβλιοπωλείο Book and Art της Μυτιλήνης, όπου θα παρουσιαστεί το βιβλίο «Μέχρι τη θάλασσα» του Λευτέρη Μπάκα. Ο συγγραφέας, που υπήρξε για δεκαετίες διευθυντής της Κλινικής Αποκατάστασης του ΚΑΤ, χαρακτηρίζει το βιβλίο ως προέκταση της ταινίας «από ιατρική και ανθρώπινη άποψη», καθώς φωτίζει τον εσωτερικό αγώνα των ανθρώπων με κάκωση νωτιαίου μυελού.

Την Τρίτη 25 Νοεμβρίου, στις 8 το βράδυ, στο Δημοτικό Θέατρο Μυτιλήνης και την Τετάρτη 26 Νοεμβρίου, στις 6.30 το απόγευμα, στο Δημοτικό Θέατρο Καλλονής, θα προβληθεί η ταινία «Μέχρι τη θάλασσα». Μετά τις προβολές θα ακολουθήσει συζήτηση με τον σκηνοθέτη, τον Λευτέρη Μπάκα, φυσιοθεραπευτές, θεραπευτές, θεραπευόμενους, φροντιστές, ψυχολόγους, φορείς που σχετίζονται με την αποκατάσταση, αλλά και με το κοινό, ανοίγοντας έναν διάλογο που αφορά όχι μόνο όσους έχουν ήδη μια αναπηρία, αλλά όλες και όλους μας.

Η ταινία «Μέχρι τη θάλασσα» είναι παραγωγής 2019 και έχει ήδη συγκεντρώσει σημαντικές διακρίσεις, ανάμεσά τους ένα διεθνές βραβείο σε φεστιβάλ στο Λος Άντζελες που αφορά ταινίες Ελλήνων δημιουργών ή ξένων που γυρίζουν ταινίες για την Ελλάδα. Έχει προβληθεί σε κινηματογράφους στην Ελλάδα και στη Γαλλία, ενώ έχει απασχολήσει και την κριτική, όπως σημειώνει και το κείμενο της Δήμητρας Αθανασοπούλου στην «Εφημερίδα των Συντακτών», στο οποίο υπογραμμίζεται ότι το ντοκιμαντέρ δεν αναδεικνύει μόνο μια παραγνωρισμένη πλευρά της ιατρικής, αλλά μας καλεί να αλλάξουμε τον τρόπο που βλέπουμε και αντιμετωπίζουμε την έλλειψη σωματικής αρτιότητας.

Ο Μάρκος Γκαστίν εξηγεί ότι η αφετηρία για να ασχοληθεί με αυτό το θέμα δεν ήταν θεωρητική. Πριν από χρόνια είχε ο ίδιος ένα ατύχημα και έμεινε περίπου έναν μήνα στο ΚΑΤ. Εκεί είδε από κοντά τον πόνο, αλλά και τη μάχη των ασθενών να ξαναβρούν μια κανονικότητα στη ζωή τους, έστω και με απώλεια ορισμένων λειτουργιών. Όπως λέει, το μήνυμα της ταινίας, παρά τη «σχετική απώλεια», είναι φιλόδοξο και αισιόδοξο: η ζωή συνεχίζεται, αρκεί η κοινωνία να κάνει χώρο για να μπορέσουν οι άνθρωποι με δυσκολίες κίνησης ή άλλες αναπηρίες να έχουν θέση στον δημόσιο χώρο, να περπατήσουν ή να κυκλοφορήσουν με αμαξίδιο στην πόλη χωρίς εμπόδια, να πάνε θέατρο, σινεμά, να χρησιμοποιήσουν τα μέσα μαζικής μεταφοράς.

Στο κέντρο της συζήτησης βρίσκεται και ο τίτλος «Μέχρι τη θάλασσα». Η θάλασσα, όπως εξηγούν ο σκηνοθέτης και ο συγγραφέας, είναι παρούσα παντού: από τις βουτιές που οδηγούν σε βαριά ατυχήματα, μέχρι την επιθυμία των ανθρώπων να επιστρέψουν εκεί. Πολλοί από τους ασθενείς με ημιπληγία ή τετραπληγία στο ΚΑΤ, όπως ανακάλυψε ο σκηνοθέτης, τραυματίστηκαν από μια βουτιά σε ρηχά νερά. Τα ατυχήματα αυτά ξεπερνούν σε συχνότητα πολλές άλλες αιτίες. Παράλληλα, η θάλασσα λειτουργεί και ως σύμβολο: μια εσωτερική ουτοπία, μια επιθυμία «να φτάσουμε πιο πέρα», να ξαναβρούμε τη ζωή μας.

Ο Λευτέρης Μπάκας θυμάται τη στιγμή που γεννήθηκε ο τίτλος. Αρχικά η ταινία είχε τίτλο «ΚΑΤ people». Στο μοντάζ, όμως, ξανάκουσαν μια σκηνή με τον Γιώργη, έναν άστεγο άνθρωπο που φιλοξενήθηκε στο ΚΑΤ τις ημέρες των Χριστουγέννων. Μιλώντας με τους υπόλοιπους ασθενείς, τους είπε: «Ρε φίλε, το θέμα είναι ένα: πώς θα μπορέσουμε να φτάσουμε μέχρι τη θάλασσα. Αν φτάσουμε μέχρι τη θάλασσα, η αποκατάσταση έχει ολοκληρωθεί». Ο Μάρκος Γκαστίν, ακούγοντας ξανά αυτή τη φράση, πρότεινε να δοθεί αυτός ο τίτλος στην ταινία, γιατί «μόνος του περιγράφει τα πάντα». Η θάλασσα, λέει ο Λευτέρης Μπάκας, είναι κάτι που κουβαλά ο καθένας μέσα του, σαν εικόνα, σαν όνειρο, σαν προσπάθεια, σαν μέλλον, αλλά και ως τόπο προέλευσης.

Από τη συνεργασία των δύο ανδρών γεννήθηκε αυτό που ο Μπάκας ονομάζει «παράλληλη αφήγηση»: η ταινία δείχνει τη δράση, ενώ το βιβλίο φωτίζει τον εσωτερικό αγώνα. Στο βιβλίο «Μέχρι τη θάλασσα» περιγράφονται τα στάδια που περνά ένας άνθρωπος μετά από μια βαριά κάκωση – οργή, κατάθλιψη, διαπραγμάτευση, προσαρμογή, αποδοχή. Οι ήρωες είναι πραγματικά πρόσωπα, οι ίδιοι άνθρωποι που εμφανίζονται στο ντοκιμαντέρ. Ο συγγραφέας μιλά για τον αγώνα τους να ξανακερδίσουν το σώμα τους, όχι απαραίτητα ως πλήρη λειτουργία, αλλά ως αποδοχή, ως επανένταξη στην κοινωνία. Σε αυτό το σημείο διατυπώνει και μια φράση που συμπυκνώνει τη φιλοσοφία του: «Η πάθηση δεν σε κάνει ανάπηρο. Ανάπηρο σε κάνει η κοινωνία».

Στη συνέντευξη γίνεται λόγος και για το πώς η κοινωνία συχνά φορτώνει τις ευθύνες στα ίδια τα θύματα. Οι άνθρωποι που είχαν μέχρι χθες μια απολύτως φυσιολογική ζωή, από ένα δευτερόλεπτο σε ένα τροχαίο ή σε μια βουτιά βρίσκονται αντιμέτωποι με μια ριζική ανατροπή. Κι όμως, το κοινωνικό σχόλιο συχνά περιορίζεται σε φράσεις όπως «δεν πρόσεχες». Ο Μάρκος Γκαστίν θυμάται ότι, όταν ο ίδιος τραυματίστηκε, υπήρχαν ήδη καμπάνιες για τα ναρκωτικά και το αλκοόλ, όχι όμως αντίστοιχη σοβαρή καμπάνια για τα μηχανάκια και τις μηχανές, που αποτελούν από τις πρώτες αιτίες σοβαρών τραυματισμών και θανάτων νέων ανθρώπων στην Ελλάδα.

Η κουβέντα απλώνεται και στην έννοια της προσβασιμότητας στις ελληνικές πόλεις. Ράμπες που κατασκευάζονται, αλλά μπλοκάρονται από παρκαρισμένα αυτοκίνητα. Διαγραμμίσεις και φανάρια που δεν γίνονται σεβαστά. Μια πραγματικότητα που, όπως τόνισε ο Λευτέρης Μπάκας, δεν αφορά μόνο τα άτομα που ήδη ζουν με αναπηρία, αλλά ολόκληρη την κοινότητα, γιατί εν δυνάμει «ο καθένας από εμάς μπορεί, από ένα τυχαίο γεγονός, να βρεθεί στη θέση του τετραπληγικού».

Ο σκηνοθέτης, μιλώντας για την εμπειρία του ως ασθενής στο ΚΑΤ, περιγράφει με νοσταλγία τον πολυάνθρωπο θάλαμο με εννέα άτομα, συγγενείς, μικροπωλητές, φωνές, αστεία, πειράγματα. Λέει ότι εκεί, μέσα στον πόνο, υπήρξαν και από τις πιο ανθρώπινες και αστείες στιγμές της ζωής του, σε σημείο που, όταν βρέθηκε αργότερα σε γαλλικό νοσοκομείο σε θάλαμο με έναν μόνο συγκάτοικο που δεν του μίλησε ποτέ, ένιωσε ότι στο ΚΑΤ υπήρχε πιο ζωντανή αίσθηση κοινότητας. Αυτό ακριβώς ήθελε να δείξει στο ντοκιμαντέρ: το νοσοκομείο από την οπτική γωνία του ασθενή, όχι από την οπτική του γιατρού, με όλη την ανθρώπινη αντίφαση, το γέλιο και τη θλίψη μαζί.

Για τον ρόλο της τέχνης ο Μάρκος Γκαστίν είναι σαφής: δουλειά του ως δημιουργός ντοκιμαντέρ δεν είναι να εξηγήσει, αλλά να δείξει. Όπως λέει, στη συγκεκριμένη ταινία δεν τον ενδιέφερε μόνο να καταγράψει προβλήματα, αλλά κυρίως να αναδείξει τη δύναμη της ψυχής, το πείσμα των ανθρώπων να συνεχίσουν, τις στιγμές χαράς και γέλιου που συνυπάρχουν με τον πόνο – όπως ακριβώς συμβαίνει στη ζωή.

Στο πλευρό τους, πίσω από την οργάνωση των εκδηλώσεων στη Λέσβο, βρίσκεται η Εφη Σιαλευρή, πρώην μαθήτρια του σκηνοθέτη σε σεμινάρια ντοκιμαντέρ που είχαν γίνει επί σειρά ετών στη Μυτιλήνη. Η ίδια στάθηκε αφορμή για να έρθει η ταινία και το βιβλίο στο νησί, αλλά και για να ανοίξει αυτή η δημόσια συζήτηση γύρω από την αποκατάσταση και την αναπηρία ως ζήτημα δικαιωμάτων, ορατότητας και κοινωνικής ευαισθησίας.

Οι εκδηλώσεις με τον Μάρκο Γκαστίν και τον Λευτέρη Μπάκα στη Μυτιλήνη και την Καλλονή δεν αποτελούν απλώς μια ευκαιρία να δει κανείς μια πολυβραβευμένη ταινία ή να γνωρίσει ένα νέο βιβλίο. Είναι μια πρόσκληση σε μια συλλογική αυτοκριτική: για το πώς χτίζουμε πόλεις, πώς συμπεριφερόμαστε στον δημόσιο χώρο, πώς στεκόμαστε απέναντι στους ανθρώπους με αναπηρία και –τελικά– πώς αντιλαμβανόμαστε τη δική μας ευαλωτότητα.

Όπως είπε κλείνοντας ο Μάρκος Γκαστίν, «ελπίζω για μια κοινωνία πιο συμπεριληπτική». Και ο Λευτέρης Μπάκας πρόσθεσε ότι η ευαισθησία μιας κοινωνίας φαίνεται από την αλληλεγγύη της απέναντι στους πιο ευάλωτους.
Η Λέσβος καλείται αυτές τις μέρες να κοιταχτεί στον καθρέφτη – μέχρι τη θάλασσα.