Η 12η Ιουνίου αποτελεί ημέρα μνήμης για τον ελληνισμό της Μικράς Ασίας, καθώς συνδέεται με τα δραματικά γεγονότα του διωγμού των Ελλήνων της Φώκαιας το 1914, μια από τις πρώτες και πιο χαρακτηριστικές εκδηλώσεις της γενοκτονικής πολιτικής που εφαρμόστηκε σε βάρος των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Με αφορμή την επέτειο, ο πρόεδρος του Συλλόγου Μικρασιατών Σκάλας Λουτρών «Το Δελφίνι», Δημήτρης Παπαχρυσός, αναφέρθηκε στα ιστορικά γεγονότα αλλά και στις προσπάθειες που καταβάλλονται εδώ και χρόνια για τη διατήρηση της μνήμης τους.

Όπως σημείωσε, η 12η Ιουνίου 1914 θεωρείται η απαρχή του μεγάλου διωγμού των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, ο οποίος ξεκίνησε λίγο πριν από την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και έπληξε ιδιαίτερα τα δυτικά παράλια της περιοχής. Η Φώκαια βρέθηκε στο επίκεντρο αυτών των γεγονότων, ενώ η σύνδεσή της με τη Λέσβο παραμένει ισχυρή μέχρι σήμερα, καθώς μεγάλο μέρος των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στη Σκάλα Λουτρών κατάγονταν από εκεί.

 Οι ρίζες της Σκάλας Λουτρών

Ο Δημήτρης Παπαχρυσός υπογράμμισε ότι περίπου το 60% των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στη Σκάλα Λουτρών μετά τους διωγμούς του 1914 και του 1922 προέρχονταν από τη Φώκαια. Για τον λόγο αυτό ο σύλλογος έχει αφιερώσει σημαντικό μέρος της δράσης του στη μελέτη και ανάδειξη των γεγονότων εκείνης της περιόδου.

Μάλιστα, αναφέρθηκε και στη δική του οικογενειακή ιστορία. Ο πατέρας του καταγόταν από τα Αλάτσατα της Μικράς Ασίας και εκδιώχθηκε το 1914 σε ηλικία μόλις 5,5 ετών. Από μια πολυμελή οικογένεια με 9 παιδιά και τους γονείς τους, μετά τον διωγμό επέζησαν και εντοπίστηκαν μόλις 3 άτομα, ανάμεσά τους και ο ίδιος ο πατέρας του.

Ο άνθρωπος που κατέγραψε τον διωγμό

Ξεχωριστή θέση στην αφήγηση του προέδρου του συλλόγου κατέχει ο Γάλλος αρχαιολόγος Φελίκ Σαρτιώ. Ο Σαρτιώ βρισκόταν στην Παλαιά Φώκαια από το 1913 έως το 1921, πραγματοποιώντας ανασκαφές για λογαριασμό της γαλλικής κυβέρνησης στα σημαντικά αρχαιολογικά μνημεία της περιοχής.

Την περίοδο των διωγμών ήταν ουσιαστικά ο μοναδικός άνθρωπος που διέθετε φωτογραφική μηχανή στην περιοχή. Χάρη σε αυτήν κατέγραψε εικόνες που σήμερα αποτελούν μοναδικά ιστορικά τεκμήρια. Οι φωτογραφίες του αποτυπώνουν τους ένοπλους τσέτες που εισέβαλαν στη Φώκαια, τις πυρπολήσεις σπιτιών, τους πανικόβλητους κατοίκους που εγκατέλειπαν τις εστίες τους και επιβιβάζονταν σε βάρκες με προορισμό τη Μυτιλήνη, αλλά και τραυματισμένους ή νεκρούς ανθρώπους στις ακτές.«Αυτή ήταν η τύχη των Ελλήνων της Φώκαιας το 1914», ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Παπαχρυσός.

Η ανακάλυψη των φωτογραφιών

Για δεκαετίες το φωτογραφικό αυτό υλικό παρέμενε άγνωστο. Η τύχη του άλλαξε το 2009, όταν ο συλλέκτης Χάρης Γιακουμής εντόπισε και απέκτησε τις φωτογραφίες σε δημοπρασία στο Λονδίνο.

Ακολούθησε στενή συνεργασία με τον Σύλλογο Μικρασιατών Σκάλας Λουτρών, με σκοπό να ταυτοποιηθούν πρόσωπα, τοποθεσίες και γεγονότα που αποτυπώνονταν στις εικόνες. Μέσα από έρευνα και στις δύο πλευρές του Αιγαίου συγκεντρώθηκαν πολύτιμα στοιχεία που επέτρεψαν την ιστορική τεκμηρίωση του υλικού.

Οι φωτογραφίες παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στο κοινό το 2010 σε έκθεση που πραγματοποιήθηκε στο Επιμελητήριο Λέσβου και αργότερα φιλοξενήθηκαν στο μουσείο του συλλόγου. Η έρευνα οδήγησε και στην έκδοση βιβλίου, το οποίο παρουσιάστηκε στη Μυτιλήνη λίγα χρόνια αργότερα.

Η βαλίτσα του Σαρτιώ στο Λούβρο

Ιδιαίτερη συγκίνηση προκαλεί και η ιστορία μιας βαλίτσας του Φελίκ Σαρτιώ, η οποία φυλάσσεται σήμερα στο Μουσείο του Λούβρου. Σύμφωνα με όσα ανέφερε ο Δημήτρης Παπαχρυσός, η βαλίτσα περιέχει πολύτιμα προσωπικά έγγραφα, φωτογραφίες και αρχειακό υλικό που φωτίζουν άγνωστες πτυχές της περιόδου.

Ανάμεσα στα ευρήματα ξεχωρίζει μια φωτογραφία του Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσοστόμου με ιδιόχειρη αφιέρωση προς τον Σαρτιώ, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τη βοήθεια που προσέφερε στους διωκόμενους Φωκιανούς.

Το αρχείο περιλαμβάνει επίσης αναφορές, δημοσιεύματα, εκκλήσεις προς τη γαλλική κοινή γνώμη και έγγραφα που καταδεικνύουν το διεθνές ενδιαφέρον που προκάλεσαν τα γεγονότα της Φώκαιας. Σύμφωνα με τον κ. Παπαχρυσό, πρόκειται για υλικό ανεκτίμητης ιστορικής αξίας που μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στην 

 Να μη σβήσει η μνήμη

Ο πρόεδρος του Συλλόγου Μικρασιατών τόνισε ότι η επιστροφή των Ελλήνων της Φώκαιας το 1919, με την παρουσία του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία, αποδείχθηκε προσωρινή. Το 1922 ακολούθησε ο οριστικός ξεριζωμός και η εγκατάστασή τους στην Ελλάδα.

Σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, οι απόγονοι των προσφύγων συνεχίζουν να τιμούν τη μνήμη των προγόνων τους μέσα από εκδηλώσεις, εκθέσεις και ιστορικές έρευνες. Όπως υπογράμμισε ο Δημήτρης Παπαχρυσός, στόχος δεν είναι μόνο η διατήρηση της ιστορικής μνήμης και της γνώσης των ριζών τους, αλλά και η υπενθύμιση των τραγικών συνεπειών του μίσους και των διωγμών.

«Θυμόμαστε για να γνωρίζουμε την ιστορία μας και να ευχόμαστε να μην ξανασυμβούν ποτέ τέτοια γεγονότα σε κανέναν άνθρωπο, οπουδήποτε στον κόσμο», κατέληξε.