Μια παρέμβαση που αναμένεται να αλλάξει την εικόνα της Επάνω Σκάλας και να ανοίξει τον δρόμο για την ανάδειξη ενός από τα σημαντικότερα ιστορικά σημεία της Μυτιλήνης ξεκίνησε την Πέμπτη 23 Ιουλίου.

Τα συνεργεία έπιασαν δουλειά στις εγκαταστάσεις των παλιών σφαγείων, προχωρώντας στην κατεδάφιση των κτισμάτων που βρίσκονται δίπλα στο ιστορικό λιμάνι της περιοχής. Η απομάκρυνση των εγκαταλελειμμένων εγκαταστάσεων αποτελεί το πρώτο ουσιαστικό βήμα για την αποκατάσταση και ανάδειξη του αρχαίου βόρειου λιμανιού, γνωστού σήμερα ως λιμανιού της Επάνω Σκάλας.

Με την κατεδάφιση απελευθερώνεται ο χώρος για να ακολουθήσουν οι απαραίτητες μελέτες και παρεμβάσεις, οι οποίες θα αναδείξουν τα σωζόμενα στοιχεία του αρχαίου λιμανιού και θα επανασυνδέσουν την περιοχή με το παράκτιο μέτωπο της πόλης.

Προγραμματική σύμβαση ύψους 90.000 ευρώ

Το έργο προωθείται μέσα από την τροποποιημένη Προγραμματική Σύμβαση Πολιτισμικής Ανάπτυξης που υπέγραψαν στις 13 Φεβρουαρίου 2026 το Υπουργείο Πολιτισμού και ο Δήμος Μυτιλήνης.

Η σύμβαση αφορά την «Εκπόνηση μελετών διαμόρφωσης και ανάδειξης του αρχαίου βόρειου λιμένα και του παράκτιου αρχαιολογικού χώρου αποθηκών Σαπλιτζά Μυτιλήνης». Το συνολικό κόστος ανέρχεται έως τις 90.000 ευρώ και καλύπτεται εξ ολοκλήρου από τον προϋπολογισμό του Δήμου Μυτιλήνης.

Το Υπουργείο Πολιτισμού είναι ο κύριος του έργου και ο φορέας υλοποίησης και επιστημονικής εποπτείας, μέσω της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λέσβου και της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων. Ο Δήμος Μυτιλήνης αναλαμβάνει τον ρόλο του φορέα χρηματοδότησης.

Η διάρκεια της προγραμματικής σύμβασης ορίζεται σε 36 μήνες. Από αυτούς, οι πρώτοι 12 μήνες αφορούν τις προπαρασκευαστικές και διοικητικές διαδικασίες, τις αναθέσεις και τη συμβασιοποίηση των μελετών, ενώ για την εκπόνηση και έγκρισή τους προβλέπονται 24 μήνες.

Από τον φωτισμό μέχρι την αποτύπωση του βυθού

Το σχέδιο δεν περιορίζεται σε μια επιφανειακή ανάπλαση της περιοχής. Περιλαμβάνει ένα εκτεταμένο πλέγμα επιστημονικών και τεχνικών μελετών, τόσο για τον χερσαίο όσο και για τον ενάλιο χώρο του αρχαίου λιμανιού.

Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Λέσβου αναλαμβάνει τη μελέτη διαμόρφωσης του υπαίθριου παράκτιου χώρου βόρεια των αποθηκών Σαπλιτζά, καθώς και τις μελέτες αποστράγγισης και φωτισμού. Για το συγκεκριμένο σκέλος προβλέπεται προϋπολογισμός 45.000 ευρώ.

Παράλληλα, η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων θα προχωρήσει σε υποβρύχια και εναέρια φωτογραμμετρική αποτύπωση, με τη χρήση και drone, των τριών σωζόμενων λιμενοβραχιόνων και της περιμέτρου του λιμανιού.

Προβλέπεται επίσης λεπτομερής αποτύπωση του βυθού της λιμενολεκάνης με πολυδεσμικό σύστημα σάρωσης, με ιδιαίτερη έμφαση στα σημεία όπου υπάρχουν ενδείξεις αρχαιοτήτων. Θα ακολουθήσει γεωφυσική έρευνα σε επιλεγμένες θέσεις, ενώ θα συνταχθούν προτάσεις για την ανάδειξη των σωζόμενων δομών του λιμανιού με ψηφιακές εφαρμογές, αναπαραστάσεις και πιθανές κατασκευές που θα διευκολύνουν την πρόσβαση του κοινού.

Ένα λιμάνι με ιστορία αιώνων

Το αρχαίο βόρειο λιμάνι βρίσκεται κάτω από τα τείχη του Γενουατικού Κάστρου, στα βορειοδυτικά της πόλης και δίπλα στην αρχαία αγορά. Στους αρχαίους χρόνους η Μυτιλήνη είχε τη μορφή μικρού νησιού, το οποίο χωριζόταν από τη στεριά με τον Εύριπο, έναν φυσικό πλωτό πορθμό που συνέδεε τα δύο λιμάνια της.

Οι αρχαίοι συγγραφείς περιέγραφαν το βόρειο λιμάνι ως «μέγα και βαθύ». Ήταν γνωστό και ως «Μαλόεντας», από την προσωνυμία «Μαλόεις» του Απόλλωνα, ο οποίος λατρευόταν σε παρακείμενο ιερό. Σε αντίθεση με το μικρότερο νότιο λιμάνι, το οποίο χρησίμευε ως πολεμικός ναύσταθμος, το βόρειο είχε εμπορική χρήση για πολλούς αιώνες.

Το λιμάνι κατασκευάστηκε κατά τους αρχαϊκούς χρόνους και επεκτάθηκε στην κλασική εποχή. Η κύρια οικοδομική φάση που σώζεται έως σήμερα χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 4ου αιώνα π.Χ.

Η μεγάλη λιμενολεκάνη οριζόταν από δύο ισχυρούς λιμενοβραχίονες. Ο ανατολικός είχε μήκος 350 μέτρα και πλάτος 7,5 μέτρα, ενώ ο δυτικός είχε μήκος 75 μέτρα και πλάτος 8,5 μέτρα. Στην εσωτερική πλευρά τους είχε διαμορφωθεί προκυμαία για την προσάραξη των πλοίων.

Τα ευρήματα που ήρθαν στο φως

Κατά τις ανασκαφικές εργασίες που πραγματοποιήθηκαν την περίοδο 1999-2000 στην παράκτια ζώνη του λιμανιού αποκαλύφθηκαν μέρος της μνημειακής δυτικής εισόδου του Ευρίπου, τμήμα της αρχαίας προκυμαίας και μία εγκάρσια προβλήτα.

Με την πάροδο των αιώνων το λιμάνι υποβαθμίστηκε και η λιμενολεκάνη, όπως και ο Εύριπος, επιχωματώθηκε σταδιακά. Κατά την περίοδο των Γατελούζων ήταν γνωστό ως λιμάνι του Αγίου Γεωργίου. Στην άκρη του μεγάλου ανατολικού λιμενοβραχίονα βρισκόταν ο λεγόμενος «Πύργος του Λαράντα», ο οποίος καταστράφηκε από τους Οθωμανούς το 1462 και αργότερα αντικαταστάθηκε από φάρο.

Στόχος ένας αρχαιολογικός χώρος ανοιχτός στο κοινό

Σύμφωνα με την προγραμματική σύμβαση, το αρχαίο λιμάνι και ο παράκτιος χώρος βόρεια των αποθηκών Σαπλιτζά χρειάζονται άμεση αποκατάσταση και ανάδειξη, ώστε να παραμένουν διαρκώς ανοιχτά και προσβάσιμα στο ευρύ κοινό.

Η κατεδάφιση των παλιών σφαγείων απομακρύνει ένα εμπόδιο δεκαετιών και σηματοδοτεί τη μετάβαση από τον σχεδιασμό στην πράξη. Η παρέμβαση εντάσσεται στην ευρύτερη στρατηγική συνεργασία του Υπουργείου Πολιτισμού και του Δήμου Μυτιλήνης για την ανάδειξη του παράκτιου μετώπου, την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και την ενίσχυση της ταυτότητας της Μυτιλήνης ως ιστορικού και πολιτιστικού προορισμού του Αιγαίου.

Μετά από χρόνια εγκατάλειψης, ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας της πόλης αρχίζει να επιστρέφει στο φως.