Εκτενής έκθεση με τίτλο «Πώς να Χτίσετε ένα Κέντρο Κράτησης – Η Περίπτωση της Βάστριας» κυκλοφόρησε από το πρόγραμμα Aegean Migrant Solidarity των Community Peacemaker Teams (CPT), φέρνοντας στο φως τις πολλαπλές διαστάσεις της κατασκευής της Κλειστής Ελεγχόμενης Δομής (ΚΕΔ) στη Βάστρια Λέσβου. Μέσα από 86 σελίδες, η έκθεση καταγράφει την ιστορική, πολιτική, νομική και κοινωνική διαδρομή του έργου, θέτοντας καίρια ερωτήματα για τον χαρακτήρα της μεταναστευτικής διαχείρισης στην Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η Βάστρια, δασική περιοχή στα βορειοανατολικά της Λέσβου, αναδεικνύεται στην έκθεση ως εμβληματική περίπτωση μετατόπισης από τα παλαιότερα, ημι-ανοικτά Κέντρα Υποδοχής, σε ένα νέο μοντέλο ασφάλειας, εγκλεισμού και απομόνωσης. Το εγχείρημα δεν είναι απλώς τεχνικό ή χωροταξικό: είναι βαθιά πολιτικό. Αποτελεί τη «ναυαρχίδα» του ελληνικού κράτους και της ΕΕ σε ένα σχέδιο που στοχεύει στην ορατή και χωρικά απομονωμένη αποτροπή της μετανάστευσης.

Η έκθεση περιγράφει τη χρονική ακολουθία των γεγονότων: από τη μεγάλη πυρκαγιά στον καταυλισμό της Μόριας το 2020, μέχρι την κατασκευή και λειτουργία της Βάστριας το 2024, αναλύοντας τους σχεδιασμούς, τις αδειοδοτήσεις, τις αντιδράσεις της τοπικής κοινωνίας, τις παρεμβάσεις φορέων και τις νομικές προσφυγές. Κάνει λόγο για προσχηματικές διαβουλεύσεις, κατάφωρες περιβαλλοντικές παραβάσεις, διοικητική καταστολή, αλλά και για σιωπηλή αποδοχή, καθώς η αρχική αντίσταση υποχώρησε μπροστά σε κεντρικές πολιτικές επιβολής.

Στις σελίδες της αναφοράς αποτυπώνεται ένα σύστημα λήψης αποφάσεων όπου η «κανονικότητα» του αποκλεισμού νομιμοποιείται. Ο φράκτης, η κάρτα εισόδου, η 24ωρη επιτήρηση και οι κανόνες εγκλεισμού εμφανίζονται ως ουδέτερες ρυθμίσεις, ενώ στην ουσία συνιστούν δομική βία απέναντι σε ανθρώπους που ζητούν διεθνή προστασία.

Η έκθεση εστιάζει επίσης στη γεωπολιτική στόχευση της Βάστριας: η επιλογή της τοποθεσίας δεν είναι τυχαία. Βρίσκεται σε απόσταση 6 χιλιομέτρων από τον πλησιέστερο οικισμό και 33 χιλιομέτρων από τη Μυτιλήνη. Στόχος, όπως τεκμηριώνεται, είναι ο χωρικός αποκλεισμός και η απομόνωση των αιτούντων άσυλο από τον κοινωνικό ιστό. Το μοντέλο αυτό επιδιώκει να λειτουργήσει ως αποτρεπτικό παράδειγμα για μελλοντικούς πρόσφυγες και μετανάστες.

Η δομή της Βάστριας χαρακτηρίζεται από την απουσία φυσικής σκιάς, έντονη τσιμεντοποίηση, κλίμα φυλακής, ελεγχόμενη είσοδο για οργανώσεις και δημοσιογράφους, περιορισμένη ιατρική φροντίδα και αυστηρούς περιορισμούς κίνησης. Παρότι φέρει τον τίτλο «δομή φιλοξενίας», στην πράξη συνιστά χώρο κράτησης υπό αμφίβολες συνθήκες νομιμότητας και συμβατότητας με το διεθνές δίκαιο.

Η έκθεση προχωρά σε επίκριση της ΕΕ, σημειώνοντας ότι χρηματοδότησε με 43 εκατομμύρια ευρώ το έργο, χωρίς ουσιαστικό έλεγχο για τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές του επιπτώσεις. Την ίδια ώρα, το κράτος χρησιμοποίησε στρατηγικές επιβολής: την Αρχή Διαφάνειας, την Επιτροπή Κατά της Διαφθοράς και νομοθετικές τροποποιήσεις που εξουδετέρωσαν τη δυνατότητα ουσιαστικών ενστάσεων.

Πέρα από την τεχνική αποτίμηση, η έκθεση επιδιώκει να αποκαταστήσει την ανθρώπινη διάσταση της ιστορίας. Φέρνει στο προσκήνιο τις φωνές ανθρώπων που παγιδεύονται στο σύστημα της αποτροπής και τονίζει ότι «η κατασκευή ενός κέντρου κράτησης δεν είναι ποτέ μόνο τσιμέντο, σύρμα και πόρτες ασφαλείας». Είναι ιδεολογία, σχέδιο και επιλογή.

Όπως σημειώνουν οι συντάκτες, στόχος τους είναι να τεκμηριώσουν ώστε να μην θεωρηθεί η Βάστρια ένα «αναπόφευκτο» γεγονός, αλλά ένα έργο που οργανώθηκε, επιβλήθηκε και υλοποιήθηκε με συγκεκριμένες πολιτικές σκοπιμότητες.