Με αφορμή την προβολή της νέας σειράς μουσικών ντοκιμαντέρ «Οι Κυρίες του Ρεμπέτικου» στην ΕΡΤ, διαθέσιμη και στο ErtFlix η σεναριογράφος και δημοσιογράφος Μαρία Λούκα μίλησε στο ρ/σ του «Ν» 99 fm για τη διαδρομή, την έρευνα και το βαθύτερο διακύβευμα ενός εγχειρήματος που επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική θέση των γυναικών στο ρεμπέτικο.

Η ιδέα, όπως εξήγησε, γεννήθηκε πριν από αρκετά χρόνια, όταν είχε πραγματοποιήσει ένα εκτενές αφιέρωμα στο Inside Story για τις γυναίκες του ρεμπέτικου από φεμινιστική σκοπιά. «Εξετάζοντας τη θέση τους στην ανθρωπογεωγραφία και στη δημιουργία του ρεμπέτικου σαν ένα διάβημα πρώιμης χειραφέτησης», όπως σημείωσε, διαπίστωσε ότι το θέμα είχε μεγάλη απήχηση και ωρίμαζε μέσα της η επιθυμία να επιστρέψει σε αυτό, αυτή τη φορά σε οπτικοποιημένη μορφή.

Από την ιδέα στην οθόνη

Η σύλληψη της σειράς άρχισε να παίρνει μορφή το φθινόπωρο του 2024, όταν διασταυρώθηκαν οι δρόμοι της με συνεργάτες που αγκάλιασαν την πρόταση. Η παραγωγή ξεκίνησε την άνοιξη του 2025 και ολοκληρώθηκε το φθινόπωρο του ίδιου έτους, για να φτάσει σήμερα στην τηλεοπτική της προβολή.

Το πρώτο επεισόδιο είναι αφιερωμένο στη Ρόζα Εσκενάζυ, ενώ το δεύτερο εστιάζει στη Σωτηρία Μπέλου. Η σειρά προβάλλεται κάθε Σάββατο στην ΕΡΤ και στη συνέχεια τα επεισόδια είναι διαθέσιμα στο Ertflix.

«Τους προηγούμενους μήνες με μια ομάδα εκλεκτών συνεργατών και συνεργατριών ακούσαμε πολλή μουσική, διαβάσαμε βιβλία, αναζητήσαμε αρχειακό υλικό, κάναμε συνεντεύξεις, ταξιδέψαμε, κινηματογραφήσαμε και μετά μοντάζ, μοντάζ, μοντάζ», ανέφερε χαρακτηριστικά, περιγράφοντας τη συλλογική προσπάθεια που οδήγησε στην υλοποίηση της σειράς.

Την παρουσίαση έχει η Ηρώ Σαΐα, ενώ τη σκηνοθεσία υπογράφει ο Λεωνίδας Πανονίδης. Το σενάριο και η αρχισυνταξία είναι της Μαρίας Λούκα, σε συνεργασία με τη Γεωργία Οικονόμου και τη Λίνα Ρόκου, ενώ δεκάδες προσωπικότητες του χώρου μιλούν στη σειρά, μεταξύ των οποίων η Χαρούλα Αλεξίου, ο Σταύρος Ξαρχάκος και ο Γιώργος Νταλάρας.

«Παραγκωνισμένες φωνές» στην ιστορία της μουσικής

Ιδιαίτερη συγκίνηση προκάλεσε η αναφορά της Χαρούλας Αλεξίου στη Ρόζα Εσκενάζυ, καθώς είχε πάρει η ίδια συνέντευξη από τη μεγάλη ερμηνεύτρια και είχε επισημάνει ότι «δεν είχε δοθεί καθόλου βαρύτητα σε αυτές τις φωνές». Η Μαρία Λούκα συμφώνησε: «Οι γυναίκες αυτές έχουν μια αρκετά παραγκωνισμένη θέση στην ιστορία της μουσικής και της λαϊκής κουλτούρας, ενώ η συνεισφορά τους είναι σπουδαία».

Όπως τόνισε, η ιστοριογραφία συχνά άφηνε τις γυναικείες ιστορίες στη σκιά των ανδρών. Για αρκετές από τις οκτώ μορφές που εξετάζει η σειρά, τα διαθέσιμα στοιχεία είναι ελάχιστα και απαιτείται «σκάψιμο» σε αρχεία και προφορικές μαρτυρίες.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Στέλλα Χασκήλ, μιας μοναδικής φωνής με βαθιά πληγωμένη ιστορία, συνδεδεμένη με το τραύμα του Ολοκαυτώματος, που για δεκαετίες είχε λησμονηθεί.

Γυναίκες σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο

Η σειρά φωτίζει τη δράση των γυναικών σε ένα ανδροκρατούμενο και στιγματισμένο περιβάλλον. «Πρέπει να σκεφτούμε ότι μιλάμε για δεκαετίες πίσω, σε μια εποχή όπου δεν είχε κατοχυρωθεί καν το δικαίωμα ψήφου για τις πρώτες», ανέφερε η δημιουργός. Το ρεμπέτικο, ήδη περιθωριοποιημένο ως μουσικό είδος, γινόταν ακόμη πιο «επικίνδυνο» όταν το υπηρετούσαν γυναίκες.

Σε μια κοινωνία όπου ο φυσικός ρόλος της γυναίκας ταυτιζόταν με το σπίτι και τη φροντίδα, εκείνες «βγήκαν από το σπίτι, μπήκαν σε έναν ανδρικό χώρο και αξίωσαν να σταθούν ισότιμα, να τραγουδήσουν, να καταλάβουν τον δημόσιο χώρο». Με τίμημα, βέβαια, τον κοινωνικό στιγματισμό.

Οι περισσότερες προέρχονταν από φτωχά ή προσφυγικά περιβάλλοντα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Κουβαλούσαν τραύματα, τα οποία μετουσίωσαν σε πάθος για ζωή, ελευθερία και μουσική. «Η επιθυμία για ζωή και ελευθερία ήταν το κίνητρο», υπογράμμισε η Μαρία Λούκα.

Το βιβλίο για τα Τέμπη

Παράλληλα με τη σειρά, η Μαρία Λούκα επιμελείται, μαζί με τον Αντώνης Γαλανόπουλος, ένα συλλογικό βιβλίο για το δυστύχημα στα Τέμπη, σε συνεργασία με το Eteron – Ινστιτούτο για την Έρευνα και την Κοινωνική Αλλαγή και τις Εκδόσεις Τόπος.

Το βιβλίο, που κυκλοφορεί από τις 16 Φεβρουαρίου, συγκεντρώνει ερευνητικές εργασίες και δοκίμια γύρω από το «συγχρονιστικό γεγονός» των Τεμπών, εστιάζοντας στο συλλογικό τραύμα, τις κοινωνικές κινητοποιήσεις και την κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Η πρώτη παρουσίαση θα πραγματοποιηθεί στις 24 Φεβρουαρίου στην ΕΣΗΕΑ.

Ένα διπλό στοίχημα μνήμης

Είτε πρόκειται για τις «Κυρίες του Ρεμπέτικου» είτε για το βιβλίο για τα Τέμπη, η δουλειά της Μαρίας Λούκα κινείται γύρω από τον ίδιο άξονα: τη μνήμη, την αποκατάσταση των αόρατων ιστοριών και τη σύνδεση του πολιτισμού με την κοινωνική εμπειρία.

«Είναι ένας φόρος τιμής στις γυναίκες με τις μυθιστορηματικές ζωές που δημιούργησαν σε ένα ανδροκρατούμενο και στιγματισμένο περιβάλλον, σφραγίζοντας την ιστορία της μουσικής κουλτούρας», σημειώνει η ίδια για τη σειρά.