Μετά το Σύνταγμα των Νεοτούρκων το 1909, εκτός των άλλων, θεσμοθετήθηκε και η Κυριακή αργία στα μέρη που κατοικούσαν χριστιανοί Οθωμανοί. Αλλά από τους πρώτους μήνες του 1909 υπήρξαν «κρούσματα αντιδράσεως» στη Μυτιλήνη, στις κωμοπόλεις Πλωμάρι, Πολυχνίτος και σε άλλα χωριά της Λέσβου από «μπακάληδες, ψωμάδες, χασάπηδες, λαχανοπώλαι, ζαχαροπλάσται και τα ρέστα» για επαναφορά του προηγούμενου καθεστώτος λειτουργίας των καταστημάτων.

Καταστηματάρχες με επώνυμες καταχωρήσεις τους στη μοναδική ημερήσια εφημερίδα της Λέσβου, Σάλπιγξ, δηλώνουν τον Απρίλιο του 1909, ότι λόγω «παραβιάσεως της υποχρεώσεως, την οποίαν άπαντες ανελάβομεν περί τηρήσεως της Κυριακής αργίας, αναγκαζόμεθα και ημείς οι κάτωθι υπογεγραμμένοι, ιδιοκτήται Ζαχαροπλαστείων, να δηλώσωμεν εις την πελατείαν μας και το σεβ[αστόν] δημόσιον ότι εις το εξής θα μένωσιν ανοικτά καθ’ εκάστην Κυριακήν και τα ιδικά μας καταστήματα».

Σε επόμενο φύλλο κάποιος καταγγελλόμενος διευκρινίζει ότι «το κατάστημά μου ανοίγει την Κυριακήν εις τας 5 μ. μ. προς πώλησιν μόνον ζύθου τη εγκρίσει αυτών των Προέδρων των συντεχνιών και σωματείων».

Άλλος επαγγελματίας εκφράζει το παράπονό του γιατί του «έθραυσαν διά λίθων μακρόθεν ριφθέντων την ύελον της προθήκης μου αξίας 20 μετζιτίων».

Αυτά συμβαίνουν στο χωριό Πολυχνίτος, μεταξύ των καταστηματαρχών. Από το ίδιο χωριό στέλνεται και προειδοποιητικό κείμενο: «Αφ’ ου αι επ’ εκκλησίαις διδασκαλίαι, και αι διαλέξεις και αι ιδιαίτεραι συστάσεις δεν ίσχυσαν να τους διδάξωσιν τα προς την θρησκείαν και την πατρίδα των καθήκοντα πιστεύομεν η τελευταία ημών αύτη σύστασις να τους συνετίσει αναλογιζομένους ότι δυνατόν ο λαός διά συλλαλητηρίου να τους αποδοκιμάσει».

Ο χρονογράφος της εφημερίδας Μανώλης Βάλλης, ο οποίος κατάγεται από το ίδιο χωριό, απευθυνόμενος σε όσους επιθυμούν και προσπαθούν για την κατάργηση της Κυριακής αργίας γράφει: «δεν έχω όρεξιν να επικαλεσθώ τα θρησκευτικά και κοινωνικά των ανθρώπων αυτών καθήκοντα» γιατί αμφιβάλλει αν υπάρχουν σε ανθρώπους που μοναδικό σκοπό έχουν το κέρδος και τον πλουτισμό.

Όμως πρέπει να καταλάβουν αυτοί «οι ολίγοι Ρωμιοί» ότι «η Κυριακή αργία κατέστη πλέον δι’ ημάς τους ορθοδόξους επιθυμητή και σεβαστή ως δεύτερον σύνταγμα».
Σε μια εποχή που δεν υπήρχαν κοινωνικά λαϊκά κινήματα, κόμματα και συνδικάτα έρχεται ο επαγγελματίας δημοσιογράφος, και προοδευτικός διανοούμενος, και υπερασπίζεται μια κατάκτηση. «Και θυσίας εάν απαιτεί, και ζημίας τινών εάν επιφέρει το θείον έθιμον, το ουδένα όμως βλάπτον, το ουδένα ζημιούν, τους πάντας δε καθαγιάζον και προάγον πρέπει να υποστηριχθεί».

Γιατί η κατάργηση της αργίας θα επιφέρει «το ξεχαντάκωμα της αναπαύσεως των ειλώτων υπαλλήλων». Και τίθεται το θέμα «πώς οι αντιδρώντες αυτοί θα συνετισθώσι». Εκτιμά ότι τα ονομαζόμενα σοβαρά μέτρα, όπως διαταγές, παρέμβαση του Μητροπολίτη ή δημοσιοποίηση των ονομάτων στον τύπο, δεν θα φέρουν αποτέλεσμα. Τολμά ο δημοσιογράφος, τον Μάιο του 1909, να προτείνει δράση των γαβριάδων κατά όσων επαγγελματιών καταστρατηγήσουν την Κυριακή αργία.

«Υπάρχουσιν όμως και άλλα μέτρα μη σοβαρά εκ του προχείρου υπαγορευόμενα και λαμβανόμενα. Το φόβητρον των εξηνανταβελόνηδων αυτών αντιδραστικών είναι οι γαβριάδες. Ένας δι’ ενός λακτίσματος ανατρέψας πλήρη κόφινον υαλικών ενός μπακάλη και άλλος καταβρέξας διά πετρελαίου τα λαχανικά λαχανοπώλου• το δε αποτέλεσμα θαυμάσιον».

Το 1911 ο Σμυρνιός δημοσιογράφος Κώστας Τζελέπης αναγκάζεται να ξυριστεί, από μαθητευόμενο κουρέα, στο δωμάτιο τού ξενοδοχείου του λόγω της αργίας των καταστημάτων. Από δημοσίευμά του μαθαίνουμε ότι στη Σμύρνη, όταν ανακοινώθηκε η εφαρμογή της αργίας, οι συντεχνίες πραγματοποίησαν συνεδριάσεις, αντάλλαξαν γνώμες, έδωσαν συμβουλές, απείλησαν, αλλά μετά ο καθένας παραβίαζε τις αποφάσεις.

«Οι μπακάληδες επώλουν διά της μεθόδου του πορτιού εν ω οι ταβερνιάρηδες […] υπεχώρουν τάχα εις την ασθενή απαίτησιν του πρώτου τυχόντος μεθυσμένου διά να ανοίξουν τις ταβέρνες των και τα μπουκάλια των ποτών των». Τα ίδια έγιναν και στη Μυτιλήνη, μόνο που «στο τέλος έπεσε ξύλο και το πράγμα διορθώθηκε» του λέει ο μικρός κουρεύς.

Την ίδια χρονιά από την εφημερίδα Αγών μαθαίνουμε ότι υπάρχει καταστρατήγηση της Κυριακής αργίας. Ο συντάκτης διαπιστώνει ότι «μια μεγάλη αδικία επιτελείται εν τη πόλει μας εις βάρος των πτωχών υπαλλήλων από μερικούς καταστηματάρχας, παρά των οποίων θ’ ανέμεναμεν περισσοτέραν λογικότητα και δικαιοσύνην».

Εκτός της 14άωρης καθημερινής εργασίας «είναι ηναγκασμένοι οι πτωχοί αυτοί νέοι να εργάζονται και την Κυριακήν και δη – απίστευτον! – μέχρι της 6ης εσπερινής». Προειδοποιεί, η εφημερίδα, ότι γνωρίζει τους καταστηματάρχες που είναι αντεργατικοί, και ό,τι «θα δημοσιεύσομεν τα ονόματά των, εάν εξακολουθήσουν την απάνθρωπον πορείαν των».

Από τα δημοσιεύματα αυτά διαπιστώνουμε ότι η αργία της Κυριακής δεν εφαρμοζόταν συνεχώς και από όλους. Κάποιοι καταστηματάρχες με προσχήματα άνοιγαν τα μαγαζιά τους. Η θρησκευτική πίστη και οι νουθεσίες της εκκλησίας δεν είχαν αποτέλεσμα στους «εξηνταβελόνηδες». Παρά μόνο οι δυναμικές δράσεις καταστροφής των προϊόντων, προθηκών καταστημάτων αλλά και ο ξυλοδαρμός κάποιων!

Να ’μαστε εκατό δέκα χρόνια μετά να ξανασυζητάμε το ίδιο θέμα. Διαπιστώνουμε ομοιότητες και διαφορές και τη θλιβερή διαχρονικότητά του.