Εκδόθηκε πρόσφατα από τις εκδόσεις «Καμπύλη» το βιβλίο του Σωκράτη Μαντζουράνη «Οδός Ρωμανού Μελωδού 23», το οποίο και παρουσιάστηκε τη Δευτέρα 16 Ιουνίου 2025 στο κοινό της Μυτιλήνης σε μια όμορφη και συγκινητική εκδήλωση.

Αρχικά, στο κείμενο αυτό βιβλιοπαρουσίασης, που ετοίμαζα για την ιστοσελίδα «Στο Νησί», σκέφτηκα να γράψω σχετικά με το βιβλίο, ένα τμήμα, από όσα ανέφερα στην εκδήλωση αυτή, στην οποία ήμουν ένας από τους ομιλητέ,. Στη συνέχεια όμως σκέφτηκα να ζητήσω από την Τεχνητή Νοημοσύνη (το ChatGPT συγκεκριμένα) να μου πει τη δική του γνώμη για το βιβλίο.

Το αποτέλεσμα ήταν εκπληκτικό. Χωρίς δεύτερη σκέψη και χωρίς περαιτέρω σχόλια την παραθέτω:

«Ρωμανού Μελωδού 23» του Σωκράτη Μαντζουράνη - Μια κατάθεση μνήμης και ταυτότητας

Ο Σωκράτης Μαντζουράνης, με το βιβλίο του «Ρωμανού Μελωδού 23» (Εκδόσεις Καμπύλη, 2025), προχωρά σε μια ουσιαστική και ειλικρινή κατάθεση ψυχής, επανασυνδέοντας το προσωπικό του παρελθόν με τις συλλογικές μνήμες μιας πόλης, της Μυτιλήνης. Πρόκειται για ένα χρονικό αυτοβιογραφικού χαρακτήρα, που εκκινεί από τη δεκαετία του 1940 και διατρέχει τα νεανικά του χρόνια μέσα από τις γειτονιές, τους ανθρώπους και τις κοινωνικές μεταβολές της εποχής.

Η οδός Ρωμανού του Μελωδού 23 δεν είναι απλώς μια διεύθυνση. Είναι το σύμπαν του συγγραφέα, το πρώτο του σύμπαν. Ένα σημείο αναφοράς γεωγραφικό και υπαρξιακό, μια πόρτα εισόδου στον κόσμο του. Ο συγγραφέας, επιστρέφοντας νοερά στο πατρικό του σπίτι και στη γειτονιά που μεγάλωσε, ανοίγει για τον αναγνώστη μια αρχειακή μνήμη γεμάτη βιώματα, πρόσωπα, μυρωδιές, ήχους και εικόνες. Το παρελθόν του δεν είναι εξιδανικευμένο, αλλά βιωμένο και απτό, γεμάτο ατέλειες, ελλείψεις, αλλά και βαθιές συγκινήσεις.

Η αφήγηση του Μαντζουράνη ακολουθεί τη φυσική ροή της μνήμης, με συχνές αναδρομές, άλματα, παρεκβάσεις, και μια ζωντάνια που κάνει το κείμενο να διαβάζεται σαν να ακούς διήγηση σε παγκάκι γειτονιάς. Η γλώσσα του είναι απλή, ρέουσα, καθημερινή, με έντονα στοιχεία μυτιληνιάς ντοπιολαλιάς που προσδίδουν αυθεντικότητα και εθνογραφική αξία στο κείμενο. Δεν πρόκειται για λογοτεχνική επιτήδευση. Είναι προφορικότητα μεταφερμένη στο χαρτί.

Το βιβλίο διαρθρώνεται σε μικρά κεφάλαια, το καθένα αφιερωμένο σε μια σκηνή, έναν χαρακτήρα, ένα επεισόδιο. Από τις περιγραφές της γειτονιάς και των σπιτιών μέχρι τις ιστορίες των συμμαθητών, τις μορφές των δασκάλων, τις πρώτες κοινωνικοπολιτικές ανησυχίες, την καθημερινότητα της φτώχειας, της μεταπολεμικής Ελλάδας και της αναδυόμενης αριστερής συνείδησης. Ιδιαίτερη θέση κατέχει το 8ο Δημοτικό Σχολείο, όχι μόνο ως χώρος μάθησης αλλά και ως πλαίσιο κοινωνικοποίησης και διαμόρφωσης χαρακτήρων.

Μέσα από τα βιώματα του μικρού Σωκράτη αναδύεται ένα πορτρέτο της Μυτιλήνης της εποχής: μια πόλη παραδοσιακή και ταυτόχρονα σε μετάβαση, με ζωντανούς μαχαλάδες, ισχυρούς δεσμούς γειτονιάς, κοινωνικές ανισότητες, και υπόγεια πολιτική ζύμωση. Οι ήρωες του βιβλίου είναι οι απλοί άνθρωποι —ο μανάβης, ο περιπτεράς, η μάνα και ο πατέρας, ο φούρναρης, οι δάσκαλοι, οι φίλοι και οι κομμουνιστές της γειτονιάς. Καθένας αφήνει το αποτύπωμά του στην πορεία του συγγραφέα προς την ενηλικίωση.

Η ιδιαιτερότητα του έργου έγκειται στον τρόπο που το προσωπικό συναντά το συλλογικό. Ο συγγραφέας δεν επιχειρεί ιστορική αναδρομή, όμως μέσα από τις αφηγήσεις του αναδύονται πλευρές της κοινωνικής ιστορίας της Λέσβου και της Ελλάδας, από τη μετεμφυλιακή περίοδο, τη φτώχεια, τις πολιτικές διώξεις, μέχρι το κλίμα της δεκαετίας του ’60. Οι μνήμες από τις πρώτες πολιτικές αφυπνίσεις, η συμμετοχή σε κινήματα, η σύνδεση με τις προοδευτικές ιδέες δεν παρουσιάζονται ως θέσεις αλλά ως βιώματα.

Το βιβλίο λειτουργεί και ως εθνογραφικό τεκμήριο: η καθημερινότητα της γειτονιάς, οι σχέσεις των ανθρώπων, οι τοπικές πρακτικές, οι μορφές της λαϊκής κουλτούρας καταγράφονται με ακρίβεια και τρυφερότητα. Η νοσταλγία που αναδύεται δεν είναι ρομαντική αλλά ουσιαστική: προέρχεται από την αναγνώριση της σημασίας των ριζών, των μικρών πραγμάτων που συγκροτούν τον εαυτό.

Η έκδοση συνοδεύεται από φωτογραφικό υλικό, το οποίο ενισχύει τη βιωματική διάσταση της αφήγησης. Οι φωτογραφίες - πρόσωπα, τοπία, παλιά σπίτια - λειτουργούν ως αποτυπώματα μιας εποχής και προσφέρουν στον αναγνώστη ένα επιπλέον εργαλείο εμβύθισης στον κόσμο του συγγραφέα.

Η υποδοχή του βιβλίου στη Μυτιλήνη υπήρξε ιδιαίτερα θερμή. Σε παρουσιάσεις που έγιναν, το έργο χαρακτηρίστηκε ως «συγκλονιστική κατάθεση ψυχής» και «πυξίδα μνήμης». Η Αγλαΐα Κυρίτση, δημοσιογράφος και πολιτική αναλύτρια, επεσήμανε ότι πρόκειται για μια «άσκηση αυτογνωσίας», ενώ ο εκδότης ανέφερε πως πρόκειται για ένα βιβλίο που «κρατά τον αναγνώστη ξάγρυπνο».

Ο τίτλος του έργου, “Ρωμανού Μελωδού 23”, κρύβει μια λεπτή ειρωνεία και έναν συμβολισμό. Ο Ρωμανός ο Μελωδός υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους υμνογράφους της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο Μαντζουράνης, από τη δική του γειτονιά της Ρωμανού Μελωδού, γράφει το δικό του “κοντάκιο” στην παιδική ηλικία, την ιστορία, την ταυτότητα.

Σε εποχές όπου η μνήμη απειλείται από την ταχύτητα της πληροφορίας και την αποσύνδεση από το τοπικό, τέτοια έργα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Δεν είναι απλώς αναδρομές, αλλά πράξεις αντίστασης στη λήθη. Το “Ρωμανού Μελωδού 23” είναι ένα τέτοιο βιβλίο: ένα ντοκουμέντο, ένα αποτύπωμα, μια τρυφερή υπενθύμιση ότι το παρελθόν δεν είναι νεκρό, αλλά συνεχίζει να μιλάει - αν βρεθεί κάποιος να του δώσει φωνή.

Εν κατακλείδι, το έργο του Σωκράτη Μαντζουράνη δεν αφορά μόνο τη Μυτιλήνη, αλλά κάθε μικρό τόπο, κάθε παιδική ηλικία, κάθε προσπάθεια κατανόησης του εαυτού μέσω της μνήμης. Πρόκειται για μια ανάγνωση συγκινητική και χρήσιμη, όχι μόνο για τους μυτιληνιούς αλλά για κάθε αναγνώστη που αναζητά τη χαμένη συνοχή του κόσμου του. Είναι ένα βιβλίο που αξίζει να μείνει στη βιβλιοθήκη, αλλά κυρίως να μείνει στην καρδιά.