Το βιβλίο της Βάσως Καραπιπέρη-Αλατζά με θέμα την περιοχή του Συνοικισμού της Μυτιλήνης ήταν ένα από τα απρόσμενα, κυριολεκτικά και μεταφορικά, δώρα του φετινού καλοκαιριού. Ένα δώρο που με συγκίνησε βαθιά, καθώς έχει τη δύναμη ήδη από τις πρώτες του σελίδες να κινητοποιεί σκέψεις, μνήμες και έντονα συναισθήματα.

Η Βάσω Καραπιπέρη-Αλατζά γράφει για τον Συνοικισμό, τη γειτονιά της παιδικής της ηλικίας, αφού η ίδιαείναι απόγονος δεύτερης γενιάς Μικρασιατών προσφύγων. Και καθώς, όπως λένε, «πατρίδα μας είναι η παιδική μας ηλικία», η συγγραφέας χαρτογραφεί με κάθε λεπτομέρεια την «παιδική της πατρίδα»,παρασύροντας τους μεγαλύτερους σε ηλικία αναγνώστες σε ένα ταξίδι μνήμης και τους νεότερους σε μια γνωριμία με μια ξεχωριστή γειτονιά της πόλης της Μυτιλήνης.

Η χαρτογράφηση του Συνοικισμού είναι τόσο χωρική όσο και ψυχική. Κάθε δρόμος και κάθε τοπόσημο της περιοχής, ξεδιπλώνουν μνήμες, ξετυλίγουν αφηγήσεις, αναδεικνύουν συναισθήματα. Ακολουθώντας την αφήγηση οι αναγνώστες περπατούν μαζί με τη συγγραφέα στα δρομάκια του Συνοικισμού, μοιράζονται μαζί με τους κατοίκους  τις χαρές και τις λύπες τους, παρακολουθούν τα σχολικά μαθήματα, μπαινοβγαίνουν στα μαγαζιά, συμμετέχουν στα παιδικά παιχνίδια. Η αφήγηση είναι αυθεντική, η γλώσσα ρέει και δημιουργεί εικόνες που μαζί με τις φωτογραφίες που περιέχει το βιβλίο, συγκροτούν ένα εξαιρετικό αυτοβιογραφικό αφήγημα, μια εθνογραφία της μνήμης, ένα τεκμήριο τοπικής και κοινοτικής ιστορίας.

«Μεγαλώνοντας οι άνθρωποι αυθόρμητα αναζητούν το παρελθόν τους, την ιστορίας τους», γράφει η συγγραφέας προκειμένου να δηλώσει τον βασικότερο ίσως από τους λόγους συγγραφής. Και στο συγκεκριμένο βιβλίο η προσωπική ιστορία υφαίνεται μαζί με τη συλλογική ιστορία της γειτονιάς, αλλά και με την τοπική ιστορία της πόλης και του νησιού. Εξάλλου, οι ιστορίες των τόπων είναι οι ιστορίες των ανθρώπων που τους κατοικούν και για την περίπτωση της Μυτιλήνης, οι Μικρασιάτες πρόσφυγες αποτελούν  ένα από τα πιο σημαντικά κομμάτια της ιστορίας της.

Η εμπειρία της προσφυγικότητας αποτελεί τον βασικό άξονα της αφήγησης. Οι δυσκολίες εγκατάστασης στην αρχή, ο αγώνας επιβίωσης στη συνέχεια, οι λίγο καλύτερες μέρες μετά, περιγράφονται με ιδιαίτερη ευαισθησία. Όμως, εκεί που εστιάζει η αφήγηση και αναδεικνύεται επανειλημμένα μέσα στις ιστορίες είναι η συλλογικότητα, οι σχέσεις αλληλεγγύης, η υπέρβαση του ‘εγώ’ για το καλό του ‘εμείς’.

Ήδη από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου η συγγραφέας μιλά για την έννοια της «συντρέχτρας», μια στάση που χαρακτήριζε τους κατοίκους του Συνοικισμού. Γράφει χαρακτηριστικά «Μια έννοια που ξεπερνά εκείνη του αλτρουϊσμού ακόμα και όταν αυτός είναι τελείως πηγαίος και χωρίς προσδοκία ανταπόδοσης. Γιατί άλλο είναι να είσαι λίγό δυνατός εσύ και να στέργεις, να στηρίζεις τον αδύναμο κι άλλο να είσαι το ίδιο ή και περισσότερο αδύναμος με τον διπλανό σου και να πασχίζεις να τον βοηθήσεις παραμερίζοντας τη δική σου αδυναμία ή προσθέτοντας σ’ αυτήν και τη δική του». Μέσα στις γραμμές αυτές αναδεικνύεται με την πιο ζωντανή γραφή η έννοια και η αξία της ενσυναίσθησης, μια από τις πλέον σημαντικές αξίες σήμερα και τόσο αναγκαία για την αρμονική μας συνύπαρξη ως κοινωνία.

Η συγγραφέας έχοντας κατανοήσει ως παιδί του Συνοικισμού την αξία της ενσυναίσθησης, την υπηρετεί ως εκπαιδευτικός στην επαγγελματική της διαδρομή, αλλά και την αναδεικνύει με σθένος όπου τη συναντά. Ένα σημαντικό μέρος του βιβλίου εστιάζει στην εκπαίδευση των παιδιών του Συνοικισμού, στις δύσκολες πρακτικές συνθήκες, αλλά και στην αγάπη και στον ζήλο κάποιων εκπαιδευτικών που αξιοποιούσαν μεθόδους βιωματικής εκπαίδευσης και διαφοροποιημένης παιδαγωγικής πολύ πριν δημιουργηθούν οι παραπάνω όροι. Ένα κεφάλαιο του βιβλίου περιγράφει το πλαίσιο εκπαίδευσης των μικρών παιδιών στον Α΄Εθνικό Παιδικό Σταθμό που βρισκόταν στον Συνοικισμό  και το έργο της εμπνευσμένης παιδαγωγού Φώφης Λειβαδίτου, τονίζοντας τη σημαντικότατη αξία της προσχολικής αγωγής ιδιαίτερα για τα παιδιά των ευάλωτων ομάδων. Το συγκεκριμένο κεφάλαιο αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ερευνητικό υλικό που αξίζει να αξιοποιηθεί από νεότερους ερευνητές στο χώρο της παιδαγωγικής.

Το βιβλίο της Βάσως Καραπιπέρη-Αλατζά δεν παραμένει σε ένα επιφανειακό περιγραφικό επίπεδο. Θέτει σημαντικά ερωτήματα τόσο σε ιστορικό όσο και σε κοινωνικό πλαίσιο. «Ήταν γκέτο ο Συνοικισμός;» ή αλλιώς ποιες ήταν οι σχέσεις ανάμεσα στον αστικό πληθυσμό της Μυτιλήνης και στους κατοίκους του Συνοικισμού; Γιατί αρκετοί κάτοικοι του Συνοικισμού αποφάσιζαν να αλλάξουν τόπο διαμονής όταν βελτιώνονταν οι οικονομικές τους συνθήκες; Πολύ ενδιαφέροντα ερωτήματα που αξίζει να συζητηθούν σε ένα καινούριο πλαίσιο σήμερα. Ερωτήματα που κινητοποιούν τον αναγνώστη, δημιουργώντας νέα ερωτήματα: Πόσο οι μη προσφυγικής καταγωγής κάτοικοι της Μυτιλήνης γνωρίζουν την ιστορία και τη σημαντικότητα της περιοχής του Συνοικισμού και της Επάνω Σκάλας, πέρα ίσως από τα δημοφιλή ουζάδικα; Έδειξε η πολιτεία το ενδιαφέρον που αξίζει, πέραν του αρχαιολογικού,  σε μια γειτονιά με τόσο ξεχωριστάστοιχεία νεότερης τοπικής ιστορίας; Και επιπλέον ερωτήματα όπως αν και σε ποιο βαθμό η προσφυγική εμπειρία των Μικρασιατών προσφύγων συνδέθηκε στο πλαίσιο της  σχολικής εκπαίδευσης, αλλά και της γενικότερης κοινωνικής ευαισθητοποίησης, με τους πρόσφυγες που περνούν από το νησί τα τελευταία χρόνια;

Το βιβλίο «Μυτιλήνη-Συνοικισμός: Μεγαλώνοντας στην άκρη της πόλης» έρχεται, με έναν διαφορετικό βέβαια τρόπο, να συμπληρώσει ένα προηγούμενο βιβλίο που ασχολείται με την ίδια γειτονιά. Πρόκειται για το βιβλίο της επίσης δεύτερης γενιάς απογόνου Μικρασιατών προσφύγων Ελευθερίας (Λίμπυ) Τατά Αρσέλ  που έχει τίτλο «Με τον διωγμό στην ψυχή». Η συγγραφέας, ψυχολόγος στο επάγγελμα,  που δυστυχώς ‘έφυγε’ νωρίς, μεγάλωσε στον Συνοικισμό καιερεύνησε κατά πόσο το «τραύμα» της Μικρασιατικής Καταστροφής περνά από γενιά σε γενιά και κατά πόσο επηρεάζει τις απόψεις και στάσεις των απογόνων.

Και στα δυο βιβλία αναδεικνύεται έντονα η κουλτούρα των Μικρασιατών προσφύγων και η επιρροή της στη διαμόρφωση της προσωπικότητας των απογόνων τους. Με δεδομένο ότι ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού της Λέσβου είναι απόγονοι Μικρασιατών, η κουλτούρα του νησιού προφανώς και έχει επηρεασθεί και από την κουλτούρα του Συνοικισμού.  Αν η αλληλεγγύη και η ενσυναίσθηση ήταν ένα κυρίαρχο στοιχείο της προσφυγικής κουλτούρας, όπως χαρακτηριστικά το περιγράφει η Βάσω Καραπιπέρη-Αλατζά, ας ελπίσουμε ότι το αποτύπωμά της παραμένει ζωντανό. Ίσως σήμερα το έχουμε ακόμα περισσότερο ανάγκη από την εποχή που δημιουργήθηκε ο Συνοικισμός…