Σα να άκουσες τα πέταλα από τα άλογα των Αγίων Θεοδώρων στα σοκάκια της πολιτείας. Αλαφιάστηκες γιατί εσύ... Εσύ τίποτα. Μεσ' την κατήφεια των ημερών. πού καιρός για πανηγύρια...

«Μας ξέχασες...» σα να άκουσες.

Η εικόνα της χαμένης εκκλησιάς, οι μύθοι στα παραμύθια των παππούδων και των γιαγιάδων που δε γνώρισες, τα κόλλυβα, τα σπυριά του σταριού κάτω από το προσκεφάλι να δουν τα κορίτσια ποιον θα παντρευτούν...

Χαμογελάς. Ένα χαμόγελο πικρό για τα που 'θελες να ξεχάσεις.... Εκεί πίσω... Χαμόσπιτα χτισμένα πάνω στα χώματα του παλιού νεκροταφείου. Χαμόσπιτα στη θέση της μεγάλης εκκλησιάς των καβαλάρηδων Αγίων Θεοδώρων που οι Περγαμηνοί μέρα γιορτινή σαν σήμερα Σάββατο της πρώτης εβδομάδος των Νηστειών, ψυχοσάββατο των Αγίων Θεοδώρων, στη μνήμη τους μαγείρευαν ρεβίθια και τα μοίραζαν σε χριστιανούς και μουσουλμάνους που περνούσαν το Σελινούντα ποταμό κι όλοι μαζί καβάλα σε άλογα που γεμίζαν το φαρδύ σοκάκι, ανηφόριζαν στη χάρη τους…

Τίποτα δεν έχει μείνει πια… Τίποτα εξόν από τη μεγάλη σκάλα και τον αψηλό αναλημματικό τοίχο της παλιάς ιστορικής εκκλησιάς. Ως κι η δημόσια κρήνη στην άκρη της σκάλας χάθηκε.

Και του χρόνου λες. Μοναχός ... Και τα πέταλα «απ' τ'σ Αγιοί Θουδώρ' τ' αλόγατα» να ξεμακραίνουν στο φαρδύ σοκάκι... Και του χρόνου λες...

Μοναχός. Εσύ κι οι μνήμες - ποιες μνήμες καημένε; - που κουβαλάς.

Το εσωτερικό του ναού σε γκραβούρα στα τέλη του 19^ου αιώνα

Ένα πρώτο δείγμα κοινωνικής οργάνωσης των ορθόδοξων Ρωμιών της πόλης εμφανίζεται το 1545 με την ίδρυση στο βορινό τμήμα της πόλης, που ήταν εξολοκλήρου κατοικημένο από χριστιανούς, της μικρής εκκλησίας των Αγίων Θεοδώρων. O ναός των Αγίων Θεοδώρων αποτέλεσε τον πρώτο γνωστό χριστιανικό ναό της νεότερης Περγάμου και ως πρώτος ιερέας του μνημονεύεται ο ιερομόναχος Αργυρός. Μια ακόμα πληροφορία περί της Ρωμαίϊκής Κοινότητας της Περγάμου και της εκκλησιά της υπάρχει από τον περιηγητή Spon ο οποίος επισκέφθηκε την Πέργαμο το 1675 και αναφέρει ότι τη βρήκε με δυο - τρεις χιλιάδες Τούρκους κατοίκους και 12 με 15 οικογένειες Χριστιανών γεωργών που κατοικούσαν γύρω από την εκκλησία τους.

Οργανωμένη κοινότητα εμφανίζεται για πρώτη φορά στις αρχές του 18^ου αιώνα και μάλιστα με αφορμή την καταγραμμένη στους Κώδικες της Ιεράς Μονής Λειμώνος στην Καλλονή της Λέσβου σύγκρουση της Μονής με τους χριστιανούς κατοίκους της Περγάμου. Στο ναό λοιπόν της Περγάμου (προφανώς στον προαναφερθέντα ναό των Αγίων Θεοδώρων), αναφέρεται ως εφημέριος της Κοινότητας ο ιερομόναχος  Κοσμάς ο οποίος προερχόταν από την μοναχική κοινότητα της Μονής Λειμώνος της Λέσβου. Αυτός πέθανε το 1740, περιουσιακά του δε στοιχεία χρήματα και άμφια καταγγέλθηκε πως ιδιοποιήθηκαν πολίτες της Περγάμου. Αυτό το πληροφορήθηκε η Μοναχική Κοινότητα του Λεσβιακού Λειμώνα η οποία και ζήτησε από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, πράγμα το οποίο και πέτυχε, την έκδοση εκκλησιαστικού επιτιμίου σε βάρος των Ρωμιών. Το φυλασσόμενο στη Μονή Λειμώνος επιτίμιο υπογράφεται από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Νεόφυτο εκδόθηκε το 1740 και σε αυτό γίνεται η πρώτη αναφορά σε οργανωμένη κοινότητα χριστιανών στην πόλη η οποία μάλιστα τιμωρείται και από το Οικουμενικό Πατριαρχείο.

Στις πρώτες δεκαετίες του 19^ου αιώνα η ανάπτυξη της Ρωμαίικης συνοικίας γεννά την ιδέα της ανάπτυξης Μητροπολιτικού ναού. Της Ζωοδόχου Πηγής. Από μικρή εκκλησία μετατρέπεται το 1836 σε μεγαλοπρεπή τρίκλιτη βασιλική. Σήμερα ο ναός δεν υπάρχει πια, σώζεται μόνο μια αναπαράστασή του σε μακέτα στην Εστία Νέας Σμύρνης Αθηνών.

Αλλά και ο παλιός ναός των Αγίων Θεοδώρων ανοικοδομήθηκε και επεκτάθηκε το 1870. Κατά την επισκευή του ναού η παράδοση αναφέρει ότι βοήθησαν με χρήματα  και τούρκοι. Ο κώδικας δε της κοινότητας αναφέρει τον Τσετμή Αλή, ο οποίος εκτός της συνδρομής του πρόσφερε και δάνειο 36.000 γρόσια.

Σε λιθογραφία σώζεται το ξυλόγλυπτο τέμπλο το οποίο διέθετε. Το ίδιο τέμπλο σώζεται σε φωτογραφία του 1907 από τον Γ. Λαμπάκη. Ιδιαίτερα σημαντικά θεωρούνται τα ξυλόγλυπτα του Ναού με συμβολικές χριστιανικές παραστάσεις όπως λέοντες, δράκοντες, παραστάσεις της Αγίας Γραφής κ.λ.π. Οι αρχαιότερες εικόνες της εκκλησίας ήταν του Αγίου Σεβαστιανού του 17^ου αιώνα, του Προδρόμου και της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του 1759.

Ο νέος ναός, κτισμένος στη θέση του παλιού σε ρυθμό βασιλικής Λεσβιακού τύπου, βρισκόταν σε ένα χώρο πέντε περίπου στρεμμάτων από τα οποία τα τέσσερα κάλυπτε το ορθόδοξο χριστιανικό νεκροταφείο.

Σήμερα δεν σώζεται τίποτα από όλα αυτά πέραν της μεγάλης σκάλας που οδηγούσε στο ναό και του αναλημματικού τοίχου. Το απέναντι από το ναό αρρεναγωγείο και το Νηπιαγωγείο με μεγάλες συνεχόμενες αυλές και βρύσες έχει μετατραπεί σε ξενοδοχείο. Ενώ τα παραδιπλανά «Σπιτάλια», το Νοσοκομείο της Ρωμαίικης Κοινότητας, έχει κατεδαφιστεί και ο χώρος χρησιμοποιείται σας παρκινγκ.

Η είσοδος του χώρου του ναού του Αγίων Θεοδώρων. Αριστερά και μπροστά στη φωτογραφία εικονίζεται η αρχή των σκαλοπατιών.

Σαββάτο των Αγίων Θεοδώρων. Μαγειρέψτε ρεβίθια στη μνήμη της χαμένης για πάντα εκκλησιάς. Και το βράδυ καταπώς συνήθιζαν μέρα τέτοια οι Περγαμηνοί «παντρέψτε» τα  με πλιγούρι. Να ησυχάσουν οι Άγιοι που γυρνάνε στα σοκάκια της Πολιτείας να ησυχάσουν και οι ψυχές που τους κάνουν παρέα.